Αφιέρωμα στον Φράντς Κάφκα

2013-09-19 11:31

ΦΡΑΝΤΣ ΚΑΦΚΑ

Ο εβραϊκής καταγωγής Φραντς Κάφκα γεννήθηκε στην Πράγα στις 3 Ιουλίου, 1883. Πατέρας του ήταν ο Χέρμαν Κάφκα, ο οποίος περιγράφεται περισσότερο ως δυνάστης παρά ως πατέρας, μητέρα του ήταν η Γιούλιε Κάφκα. Είχαν έξι παιδιά από τα οποία ο μεγαλύτερος ήταν ο Φραντς. Μετά το σχολείο ο Κάφκα συνεχίζει στο  Charles Ferdinand University, ξεκίνησε να σπουδάζει Χημεία ωστόσο πολύ γρήγορα άλλαξε κατεύθυνση και προσανατολίστηκε στη Νομική όπου και πήρε το πτυχίο του στις 18 Ιουνίου, 1906. Από το 1907 έως και το 1922 εργάστηκε ως υπάλληλος σε δύο ασφαλιστικές εταιρείες ενώ τον ελεύθερο του χρόνο τον αφιέρωνε στη συγγραφή. Όλα του τα βιβλία τα έγραψε στη γερμανική καθώς ήταν η μητρική του γλώσσα ενώ διέθετε ευχέρεια στην τσεχική. Στις 14 Αυγούστου, 1912 ο Κάφκα γνώρισε τη Φελίτσε Μπάουερ την οποία αρραβωνιάστηκε το 1914. Το 1917 ο αρραβώνας διαλύθηκε με την επιδείνωση της υγείας του, ο Κάφκα ήταν πεπεισμένος ότι έπασχε από φυματίωση κάτι που επιβεβαιώθηκε από τους γιατρούς Δρ. Μύλστάιν και Δρ. Πικ. Τελικά, φεύγει από τη ζωή το 1924 ενώ ήταν νοσηλευόμενος σε σανατόριο. Θάφτηκε μαζί με τους γονείς του κάτω από έναν δίμετρο οβελίσκο στο Νέο Εβραϊκό Νεκροταφείο στη Πράγα.

 

Αυτό που είναι γενικά αποδεκτό είναι ότι ο Κάφκα έπασχε από κατάθλιψη και άγχος ενώ δεν αισθανόταν οικεία ανάμεσα στους ανθρώπους. Ωστόσο αυτοί που άνηκαν στον στενό του κύκλο διέκριναν μία ευφυή και ήρεμη προσωπικότητα με μία πολύ ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ. Ότι γνωρίζουμε σήμερα για τον Κάφκα το γνωρίζουμε μέσα από τον φίλο του Μαξ Μπροντ. Όπως γράφει ο Κούντερα (Προδομένες Διαθήκες, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας») η βάση της εικόνας για τον Κάφκα έγκειται στο μυθιστόρημα που έγραψε ο Μπροντ και που δημοσιεύτηκε το 1926, με τίτλο ‘Το μαγικό βασίλειο της αγάπης’. Πρόσωπο-κλειδί είναι ο Γκάρτα, στενός φίλος του πρωταγωνιστή, και που είναι προσωπογραφία του Κάφκα. Σύμφωνα με τον Κούντερα, ο Μπροντ παρουσίασε στο κοινό τον Κάφκα ως έναν θρησκευτικό στοχαστή και έδωσε γένεση στον όρο ‘καφκολογία’. Γράφει ο Κούντερα: ‘Καφκολογία δεν είναι όλα όσα γράφονται για τον Κάφκα. Είναι ο λόγος που προορίζεται να καφκολογήσει τον Κάφκα.’ Εν ολίγοις, η εικόνα που έχουμε σήμερα για τον Κάφκα ίσως να μην είναι η πραγματική. Ο Κάφκα έγραφε συνεχώς με πάθος και ένταση. Όμως λίγα έργα του δημοσιεύονται όσο ο συγγραφέας είναι εν ζωή. Ο Κάφκα ζήτησε από τον Μπροντ, μετά το θάνατό του να καταστραφεί η αλληλογραφία του και όλο το έργο του που δεν είχε ήδη δημοσιευθεί. Όμως ο Μπροντ παρέδωσε όλο αυτό το υλικό στην δημοσιότητα.

Σύμφωνα με τον Κούντερα, για τον αιώνα μας ο Κάφκα νομιμοποίησε το αληθοφανές στην τέχνη του μυθιστορήματος. Ακόμη, ο Κάφκα υπήρξε από τους πρώτους που στο μυθιστόρημα οδήγησε τη σεξουαλικότητα έξω από την ομίχλη του ρομαντισμού. Ο Κάφκα αποκαλύπτει τις υπαρξιακές πλευρές της σεξουαλικότητας: στο μυθιστόρημα του ‘Αμερική’ η συνεύρεση του Καρλ με μια υπηρέτρια που «τον αποπλάνησε» και όλα όσα συμβαίνουν στη συνέχεια ως απόρροια αυτής της πράξης είναι στην ουσία η συνειδητοποίηση ότι η αιτία του πεπρωμένου είναι κάτι ασήμαντο και καταθλιπτικό. Πρώτος ο Κάφκα περιέγραψε το κωμικό στοιχείο αυτής της θλίψης. Το κωμικό στοιχείο της σεξουαλικότητας: η Μπρουνέλτα όπως σκιαγραφείται στην ‘Αμερική’. Για τον Κάφκα η ασχήμια είναι γελοία και νοσηρά ελκυστική. Στο μυθιστόρημα ‘Ο Πύργος’ η ερωτική συνεύρεση του Κ. με την Φρίντα περικλείει τρεις εντελώς διαφορετικές υπαρξιακές αποκαλύψεις: τη βρωμιά, τη σκοτεινή μεθυστική ομορφιά της ξενικότητας και τη συγκινητική και εναγώνια νοσταλγία.

Ο Κάφκα γράφει για την Αμερική ενώ δεν έχει πάει ποτέ. Ο πύργος δεν υπάρχει σε κανένα χάρτη. Τον Κάφκα δεν τον ενδιαφέρει ο ρεαλισμός. Του Κάφκα δεν του αρέσει ο εκλυρισμός του μυθιστορηματικού πεζού λόγου. Όταν γράφει διαλέγει τα απλούστερα, τα στοιχειώδη ρήματα και το λεξιλόγιο του είναι σχετικά περιορισμένο. Έχουν δοθεί διάφορες ερμηνείες για αυτό: ασκητισμός, αδιαφορία απέναντι στην ομορφιά, απογύμνωση του λεξιλογίου ως αισθητική πρόθεση. Αυτό συνάδει και με την τάση του να αποδυναμώνει τη διάρθρωση του κειμένου: ελάχιστες παράγραφοι, ελάχιστες παύσεις.

Από τα ωραιότερα μυθιστορήματα του Κάφκα είναι ‘Η Δίκη’. Ο Κ. συλλαμβάνεται για ένα έγκλημα που δεν διέπραξε (ή που δεν γνωρίζει τι ακριβώς διέπραξε) ταυτίζεται με τους δήμιους του και αυτοενοχοποιείται. Στο μυθιστόρημα παρουσιάζεται ένα κόσμος όπου δεν υπάρχει πια θέση για την ατομική ελευθερία, την ιδιομορφία του ατόμου, όπου ο άνθρωπος είναι όργανο της γραφειοκρατίας και της τεχνολογίας. Ο Κάφκα δίνει ένα νέο νόημα στη λέξη δικαστήριο: το δικαστήριο είναι μία δύναμη που δικάζει και δικάζει επειδή είναι δύναμη και από αυτή τη δύναμη αντλεί τη νομιμότητά του.

Ένα χρόνο πριν δημοσιεύσει την ‘Μεταμόρφωση’ γράφει στο ημερολόγιο του, στις 6 Αυγούστου, 1914: ‘Το ποια θα είναι η μοίρα μου ως συγγραφέας είναι πολύ απλό. Το ταλέντο μου στο να περιγράφω τον εσωτερικό μου κόσμο έχει εξωθήσει όλα τα υπόλοιπα ζητήματα στο παρασκήνιο, η ζωή μου φθίνει δραματικά και δεν θα σταματήσει να φθίνει. Τίποτα άλλο δεν θα μπορέσει να με ικανοποιήσει. Αλλά δεν μπορώ να στηριχθώ στη δύναμη που μπορώ και αντλώ για αυτή την περιγραφή: πιθανών να έχει εξαφανιστεί για πάντα, πιθανών θα ξανάρθει σε μένα πάλι, αν και οι περιστάσεις της ζωής μου δεν διευκολύνουν την επιστροφή της. Έτσι αμφιταλαντεύομαι, συνεχώς πετάω μέχρι την κορυφή του βουνού, αλλά μετά πέφτω μέσα σε μια στιγμή. Και άλλοι αμφιταλαντεύονται, αλλά σε χαμηλότερες περιοχές, με μεγαλύτερη δύναμη, εάν κινδυνεύουν να πέσουν υπάρχει κάποιος συγγενής που περπατάει δίπλα τους με σκοπό να τους πιάσει. Αλλά εγώ αμφιταλαντεύομαι στα ύψη, δεν είναι θάνατος, αλίμονο, αλλά η αιώνια αγωνία της επιθανάτιας στιγμής.’

‘What will be my fate as a writer is very simple. My talent for portraying my dreamlike inner life has thrust all other matters into the background; my life has dwindled dreadfully, nor will it cease to dwindle. Nothing else will ever satisfy me. But the strength I can muster for that portrayal is not to be counted upon: perhaps it has already vanished forever, perhaps it will come back to me again, although the circumstances of my life don’t favour its return. Thus I waver, continually fly to the summit of the mountain, but then fall back in a moment. Others waver too, but in lower regions, with greater strength; if they are in danger of falling, they are caught up by the kinsman who walks beside them for that very purpose. But I waver on the heights; it is not death, alas, but the eternal torments of dying.’

Το 1922 σε ένα από τα γράμματά του στον Μπροντ γράφει: ‘Αλλά τι σημαίνει το να είσαι συγγραφέας; Η συγγραφή είναι μια γλυκιά, υπέροχη ανταμοιβή, αλλά ποια είναι η τιμή της; Κατά τη διάρκεια της νύχτας η απάντηση μου ήταν ξεκάθαρη: είναι η ανταμοιβή επειδή υπηρετείς τον διάβολο. Αυτή η πτώση στις σκοτεινές δυνάμεις, αυτή η απελευθέρωση των πνευμάτων που ήταν δεμένα από την φύση, αμφίβολοι εναγκαλισμοί και οτιδήποτε μπορεί ακολουθήσει παρακάτω, όπου ένας δεν γνωρίζει πια τίποτα για το έδαφος από πάνω του, όπου στο φως του ήλιου κάποιος γράφει ιστορίες. Πιθανών υπάρχει κάποιο άλλο είδος γραφής. Εγώ ξέρω μόνο αυτό, τη νύχτα, όταν το άγχος δεν με αφήνει να κοιμηθώ. Ξέρω μόνο αυτό. Και το τι είναι το διαβολικό σε αυτό μου είναι αρκετά ξεκάθαρο. Είναι η ματαιοδοξία και η λαχτάρα για ευχαρίστηση, που για πάντα στριφογυρνά γύρω από τον εαυτό σου ή ακόμα γύρω από κάποιον άλλον… και το διασκεδάζει. Η ευχή που κάποιος αφελής μπορεί να έχει: ‘Θα ήθελα να πεθάνω και να παρακολουθώ τους άλλους να κλαίνε για μένα’, είναι κάτι που ο συγγραφέας συνεχώς βιώνει: πεθαίνει (ή δεν ζει) και συνεχώς κλαίει για τον εαυτό του.’    

‘But what is it to be a writer? Writing is a sweet, wonderful reward, but its price? During the night the answer was transparently clear to me: it is the reward for service to the devil. This descent to the dark powers, this unbinding of spirits by nature bound, dubious embraces and whatever else may go on below, of which one no longer knows anything above ground, when in the sunlight one writes stories. Perhaps there is another kind of writing. I only know this one, in the night, when anxiety does not let me sleep, I only know this one. And what is devilish in it seems to me quite clear. It is the vanity and the craving for enjoyment, which is forever whirring around oneself or even around someone else…and enjoying it. The wish that a naïve person sometimes has: ‘I would like to die and watch the others crying over me’, is what such a writer constantly experiences: he dies (or he does not live) and continually cries over himself.’

Ο αιώνας στον οποίο γεννήθηκε ο Κάφκα χαρακτηρίστηκε από την ιδέα του ‘μοντερνισμού’. Σήμερα ο Κάφκα εξακολουθεί να είναι η επιτομή μιας οπτικής  του ‘μοντέρνου’: η αίσθηση του άγχους και της ντροπής της οποίας η αιτία δεν μπορεί να εντοπιστεί και κατ’ επέκταση δεν μπορεί να κατευναστεί, η αίσθηση της αιώνιας δυσκολίας που διακατέχει τα πράγματα και παρεμποδίζει κάθε βήμα, μία ευαισθησία τόσο ακριβής που ξεπερνάει τα όρια της χρηστικότητας και που καταγράφει κάθε επαφή ως πόνο. Στον Κάφκα αυτή η τρομακτική ποιότητα αναμιγνύεται με μια ακραία ευγένεια και καλοσύνη και με μία περίεργη αίσθηση του χιούμορ. Ο συνδυασμός αυτός τον καθιστά έναν πολύ σημαντικό και σπουδαίο καλλιτέχνη.

Ανάμεσα στις σημειώσεις του, τις οποίες συνέλεξε και έπειτα δημοσιοποίησε ο Μπροντ, αναφέρονται τα εξής: ‘Απ’ όλα μου τα γραπτά τα μόνα βιβλία που μπορούν να σταθούν είναι τα: Η Κρίση, Ο Θερμαστής, Η Μεταμόρφωση, Σωφρονιστική Αποικία, Ο Επαρχιακός Γιατρός και το διήγημα Ο Καλλιτέχνης της Πείνας… Όταν λέω ότι αυτά τα πέντε βιβλία και το διήγημα μπορούν να σταθούν, δεν εννοώ ότι εύχομαι να ανατυπωθούν και να παραδοθούν στις μελλοντικές γενιές. Αντίθετα, πρέπει να εξαφανιστούν όλα, κάτι το οποίο θα με ευχαριστούσε περισσότερο. Εφόσον όμως υπάρχουν, δεν επιθυμώ να τα στερήσω από κάποιον ο οποίος μπορεί να θελήσει να τα φυλάξει.’

‘Of all my writings the only books that can stand are these: The Judgment, The Stoker, Metamorphosis, Penal Colony, Country Doctor and the short story: Hunger-Artist. . . When I say that those five books and the short story can stand, I do not mean that I wish them to be reprinted and handed down to posterity. On the contrary, should they disappear altogether that would please me best. Only, since they do exist, I do not wish to hinder anyone who may want to, from keeping them.’

 ‘Art for the artist is only suffering through which he releases himself for further suffering.’

 

 

Έργα του συγγραφέα:

Συλλογές διηγημάτων:

  • Η Απόρριψη
  • Το Σινικό Τείχος και άλλα διηγήματα
  • Σωφρονιστική Αποικία και άλλα διηγήματα
  • Ο Ξαφνικός Περίπατος
  • Στο Υπερώο
  • Πρώτος πόνος
  • Οι γιοι - Περιλαμβάνει τα έργα Η Κρίση, Ο Θερμαστής και Η Μεταμόρφωση

Νουβέλες:

Η Μεταμόρφωση (Die Verwandlung - Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1915) ― ελλην. μετάφρ. Βασίλης Τομανάς,

Μυθιστορήματα:

  • Η Δίκη (Der Prozeß - 1925) ― ελλην. μετάφρ. Γ. Βαμβαλής,
  • Ο Πύργος (Das Schloß - 1926) ― ελλην. μετάφρ. Αγγελική Δέσπου,
  • Αμερική ή Ο αγνοούμενος (Amerika - 1927) ― ελλην. μετάφρ. Τέα Ανεμογιάννη, και Νίκος Ματσούκας,

Ημερολόγια, επιστολές και άλλα έργα

  • Γράμματα στη Μιλένα
  • Γράμματα στην Ότλα
  • Γράμμα στον Πατέρα (ή Επιστολή προς τον πατέρα)
  • Τα Ημερολόγια
  • Αφορισμοί
  • Κομμάτια από τετράδια και σκόρπια φύλλα
  • Τα Μπλε Τετράδια - περιλαμβάνει αφορισμούς του Κάφκα καθώς και σκέψεις, σημειώσεις, ημερολογιακές καταχωρήσεις και συλλογισμούς.

Πηγές:

http://en.wikipedia.org

http://www.kafka-online.info

Μιλάν Κούντερα, Οι Προδομένες Διαθήκες. Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 3η έκδοση, 1996

Hamedreza Kohzadi, Fatemeh Azizmohammadi, Mahboubeh Nouri, A Study of Franz Kafka’s The Metamorphosis. J. Basic. Appl. Sci. Res., 2(2)1600-1607, 2012

The Complete Stories by Franz Kafka, Copyright © 1971 by Schocken Books Inc

 

 

 

Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ

‘Μόλις ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωινό από εφιαλτικό όνειρο, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σε μια πελώρια κατσαρίδα.’

Ο Γκρέκορ Σάμσα είναι ένας πλανόδιος πωλητής ο οποίος ξυπνάει ένα πρωί και έχει μεταμορφωθεί σε μια τεράστια κατσαρίδα. Βέβαια εξακολουθεί να σκέφτεται και να αισθάνεται όπως και πριν. Στην θέα αυτής της κατάστασης η οικογένεια του τον κρατά φυλακισμένο στο δωμάτιο του, κρυμμένο από την κοινωνία.

Ο Γκρέκορ είναι ένα πλάσμα που δεν έχει θέση μέσα στην οικογένεια του, που δεν ανήκει στα πλάσματα του Θεού. Στη ‘Μεταμόρφωση’ γίνονται αντιληπτοί βιβλικοί απόηχοι: ο Γκρέκορ αισθάνεται ενοχή, μια ενοχή που ομοιάζει με αυτή του Προπατορικού Αμαρτήματος. Ο Γκρέκορ αισθάνεται ένοχος για την μεταμόρφωση του ακόμα και ας μην είχε καμία σχέση με αυτήν. Η μεταμόρφωση εξαναγκάζει τον Γκρέκορ να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα της ύπαρξης του ως μία ακόμη αλήθεια, ή όπως συνήθιζε να λέει ο Κάφκα ως ένα ακόμη ψέμα. Η ύπαρξη είναι ένα πρόβλημα που δεν μπορεί να λυθεί. Ωστόσο, μέσα από την μεταμόρφωση του, ο Γκρέκορ απελευθερώνεται.

Στην βάση της ‘Η Μεταμόρφωση’ εξετάζει τη σύγκρουση ανάμεσα στην ελευθερία και την ευθύνη που έχει ο καθένας απέναντι στον εαυτό του από τη μία μεριά, και στις απαιτήσεις της κοινωνίας και της οικογένειας από την άλλη.

Ένα εξαιρετικό βιβλίο, αντιπροσωπευτικό της επιρροής του υπαρξισμού  στη λογοτεχνία.

 

'Ερευνα & Επιμέλεια

E.Kots.

—————

Πίσω